मा. सार्वजनिक बांधकाम मंत्री श्री. रवींद्र चव्हाण तसेच इतर मान्यवरांच्या प्रमुख उपस्थितीत अत्याधुनिक इमारतीच्या भूमिपूजन समारंभाचा शुभारंभ संपन्न झाला.
अॅड. दीपक पटवर्धन लिखित ‘सहकार स्वरूप’ या पुस्तकाचा प्रकाशन सोहळा दिनांक १८ मार्च २०२६ रोजी ग्रंथालयात संपन्न झाला.
वाचन संस्कृतीला प्रोत्साहन देण्यासाठी ग्रंथालयातील उत्कृष्ट वाचकाचा सन्मान दरवर्षी 'ग्रंथसखा पुरस्कार' प्रदान करून केला जातो.
दिनांक २१ ऑगस्ट २०२४ रोजी ग्रंथालयात श्री. चंद्रशेखर टिळक यांचे "इन्व्हेस्टमेंट बियॉन्ड २०२४" या विषयावरील माहितीपूर्ण व्याख्यान आयोजित करण्यात आले.
रत्नागिरी (जिल्हा) नगर वाचनालायत सभासद व वाचकांसाठी सुसज्ज असा मुक्त वाचनकक्ष केलेला आहे. या वाचनकक्षात विविध विषयांवरील मासिके, पक्षिके, दैनिके उपलब्ध करून दिलेली आहेत. नैसर्गिक प्रकाशयोजना, खेळती हवा, तसेच शांत व प्रसन्न वातावरण यामुळे दररोज सुमारे 150 ते 200 वाचक या मुक्त वाचनकक्षाचा लाभ घेत असतात. तसेच, विद्यार्थीवर्गही आपल्या अध्यापनासाठी या वाचन कक्षाचा लाभ मोठ्या प्रमाणावर घेत असतो.
प.पू.श्री स्वामी स्वरुपानंद, स्वातंत्र्यवीर वि.दा.सावरकर, 'आधुनिक मराठी गद्याचे जनक' म्हणून ओळखले जाणारे विष्णूशास्त्री चिपळूणकर तसेच लोकमान्य टिळकांचे पिताश्री गंगाधरराव टिळक यांसारख्या विभूतिंच्या पद्स्पर्शाने पुनीत झालेले ग्रंथालय
रत्नागिरी (जिल्हा) नगर वाचनालय हे महाराष्ट्रातील संगणकीकृत असलेले पहिले ग्रंथालय आहे. ग्रंथालयाचे सर्व ग्रंथालयीन कामकाज हे ग्रंथालयाने स्वतः विकसित केलेल्या लिम्ज प्रणाली (Library Management System) व्दारे चालते.
वाचनालयाचा अध्यक्ष म्हणून या संकेतस्थळाच्या माध्यमातून आपल्या सेवेत रुजू होताना खूप आनंद होत आहे. वाचनालयाचे नवीन संकेतस्थळ तयार करून वाचनालयाला अंतरराष्ट्रीय स्तरावर नेण्यासाठी आणि वाचनालयाची ग्रंथसंपदा आपल्यापर्यंत पोचवण्यासाठी आमचे प्रयत्न चालू होते व त्यादृष्टीने वाचनालयाने ठोस पावले उचलण्यास सुरुवातही केली होती. या प्रयत्नांना आपल्या शुभेच्छांची जोड मिळाली आणि आज आम्ही या संकेतस्थळाच्या माध्यमातून आपल्या सेवेत रुजू होत आहोत.
सविस्तर वाचाप्रमुख घडामोडी
गेले दोन महिन्यापेक्षा अधिक काळ सारा देश कोरोना या महामारीमुळे लॉकडाउन झालाय. सगळं विश्व थांबलं. वाचनालये ही बंद झाली. गेले दोन महिने पुस्तके वाचकांसाठी दुरावली, कपाटात त्यांचा जीव गुदमरला असेल. मात्र वाचक भरपूर वेळ असूनही या पुस्तकांच्या सान्निध्यात यायच्या मनस्थितीत नाहीत. अनेक संदर्भ बदलले, सवयी बदलाव्या लागल्या. वाचनाचं माध्यम पुस्तक न राहता डिजिटल पुस्तकांची शोध मोहीम सुरू झाली. अनेक लेक्चर्स, अनेक सांगितिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम फेसबुक लाईव्ह सुरू झाले, मिटिंगही 'झूम' वर होऊ लागल्या. जीवनशैली बदलली. सामाजिक अंतर ठेवणे अपरिहार्य झाले. स्वाभाविकपणे कुटुंबात रमणे अगर मन रमवणे आणि मोबाईलच्या माध्यमातून संपर्क ही पद्धती रूढ झाली. सगळच बदललं अर्थ विश्व ठप्प झालं. शासनाचा निधी आटला. शासनाच्या खर्चाच्या प्राथमिकता बदलल्या. अर्थकारण कमालीचं मंदावले. शाळा बंद, महाविद्यालये बंद असा हा कधी न अनुभवलेला सन्नाटा सार जग अनुभवतय. अशा या अपरिहार्य बदलाच्या जमान्यात वाचनालये सुरवातीलाच बंद झाली. आता हळूहळू सर्व व्यवहार सुरू होतायत मात्र वाचनालये सुरू होण्याच्या प्रतिक्षेत आहेत. दोन महिन्यात वाचनाची आवड भागवण्यासाठी डिजिटल माध्यम सापडलाय. आता वाचक डिजिटल पुस्तकांशी जुळत घेऊ लागलाय. डिजिटल पुस्तक वाचन अपरिहार्यपणे होऊ लागले. पुस्तकांवर जीवापाड प्रेम करणारा वाचक इ-बुक स्वीकारू लागला. इ-बुकचा फायदा तोटा याचे जवळ समरस होऊन आपली वाचन तृष्णा वाचक भागवू लागला. आता इ-बुक्स अंगवळणी पडली. आता वाचनालय सुरू होतील पण इ-बुक्स जवळ जुळलेली तार घरीच बसून इ-बुक्स ची होणारी उपलब्धता त्याच्या वाचनालयात येण्याच्या सवयीला मारक ठरणार आहे. पुस्तक प्रिंटिंग चा वेग मंदावला आहे. कॉस्टही खूप वाढीव होणार आहे त्यामुळे अनेक पुस्तके आता इ- बुक्स म्हणून उपलब्ध होतील. हे आव्हान वाचनालय व्यवस्थेसाठी खूप कठीण वाटणार आहे. कोरोनामूळे स्वच्छता, टापटीप याला अनन्यसाधारण महत्व येईल आणि जुन्या वाचनालयाच्या सेटअप मध्ये वाचक भीतीने जाणे टाळेल. नवीन नेटका लुक उभा करण वाचनालयाच्या तुटपुंज्या निधी उपलब्धतेला परवडणार नाही. शासन अपरिहार्यपणे अनुदानाला कात्री लावेल, त्यामुळे वाचनालयाची आर्थिक घडी विस्कटेल, वर्गणी वाढ अपरिहार्य ठरेल पण वाचक या वाढीमूळे रुष्ट होईल, वाचकाला वर्गणी भरणे हे सुद्धा बोजा होणार आहे म्हणजे धोका आणि आर्थिक बोजा वाचकाला वाचनालयांपासून दूर नेत आहे असे चित्र पहिल्या टप्प्यात आहे. वाचनालय चालकांची खरी कसोटी आता आहे ही आव्हाने कशी पेलली जातात. नवीन तंत्रज्ञान वापर कसा केला जातो ? वाचनालयाला आर्थिक पायांवर कसे उभे केले जाते आणि नवनवीन पुस्तक जर कमी येणार असतील तर दुर्मिळ जुन्या पुस्तकापर्यंत वाचकाला पोचवण्यासाठी काय क्लुप्ती, युक्ती लढवली जाते या वर बरच काही अवलंबून आहे. आर्थिक स्थिती सुधारण्याची तरतूद करणे, त्यासाठी नक्की धोरण, त्यासाठी कार्यक्रम आणि अंमलबजावणी याला आता खूप महत्व येणार. वाचनालयाचे व्यवस्थापन हे व्यावसायिक दृष्टिकोन असलेल्या लोकांकडे जावे लागेल. तरच वाचनालयाचा डोलारा सावरता येईल. शासनाच्या निधीवर चालणारी वाचनालये आता या घडीला परवडणारी नाही. निधी उभारणी खूप कठीण आहे पण इच्छा शक्ती मार्ग दाखवते. वाचनालयांनी छोटे छोटे उपक्रम सुरू ठेवले पाहिजेत. ग्रंथ प्रेमींजवळ संपर्क ठेवला पाहिजे. असलेली जुनी दुर्मिळ पुस्तक वाचकांपर्यंत पोचवली पाहिजेत. वाचनालयाचे व्यवस्थापक मंडळ हे प्रतिष्ठेचं पद म्हणून राहता कामा नये. सामाजातील आपली प्रतिष्ठा, आपला संपर्क, आपला शब्द वाचनालयासाठी वापरण्यासाठी सज्जता करण्याची ही वेळ आहे. आपल्या परिसरातील प्रत्येक शिक्षक वाचनालयाचा वर्गणीदार झाला पाहिजे. सामान्यातील सर्व प्रतिष्ठित वाचनालयाचे सभासद करून घेण्याचे अभियान झाले पाहिजे. वाचनालय जर सांस्कृतिक धरोहर असेल, शहराचा सुसंस्कृत चेहरा वाचनालय अधोरेखित करत असतील तर वाचनालयाच्या उर्जिता व्यवस्थेसाठी समाजाला एकत्र आणून हे शिवधनुष्य उचलण्यासाठी प्रयत्न करायला हवेत. वाचक शोधले पाहिजेत, वाचकांना काय आवडत हे शोधणं त्यानुसार पुस्तक उपलब्ध करून देणे यासाठी फोकस, प्रयत्न करण्याची तयारी करावी लागेल. प्रसंगी फिरते वाचनालय पुस्तक घरपोच सेवा असले उपक्रम राबवता येतील. वाचनालय ही सांस्कृतिक केंद्र म्हणून सातत्याने उपक्रमशील ठेवावी लागतील. ग्रंथालय कर्मचारी यांच्या कामाची प्रत, व्याप्ती सुधारावी लागेल. ग्रंथपाल पुस्तक प्रेमी आणि वाचक असणे अनिवार्य असेल. पुस्तकांची माहिती असलेला स्टाफ महत्वाचा रोल बजावेल. ग्रंथालयांची पुस्तक मांडणी पद्धती बदलावी लागेल. वाचकांना पुस्तकाच्या रॅकमध्ये जाऊन पुस्तके हाताळण्याची सुविधा खूप प्रभावी ठरू शकेल. योग्य खबरदारी घेत हा उपक्रम राबवणारी वाचनालये लोकप्रिय ठरतील. युवावर्गाला हर प्रयत्न, नवे उपक्रम आयोजून वाचनालायपर्यंत आणावे लागेतील. इ-पुस्तक, नेट उपलब्धता, वाचकांसाठी स्टडी रूम सारखी सुविधा अनिवार्य असेल . वाचनालयांनी फक्त पुस्तकांचं आदानप्रदान यापुरते आपले व्यवहार मर्यादित न ठेवता अधिक काही उपक्रम नव्याने अंगिकारावे लागतील. निधी उभारणीसाठी सहकार जगताबरोबर बँकिंग जगत आणि विविध कंपन्या या सर्वांना मित्र करावे लागेल. छोटी वाचनालय मोठ्या सहकारी संस्थांनी दत्तक घ्यावीत अशी चळवळ उभारावी लागेल. समाजात दातृत्व खूप आहे. या दातृत्व शक्तीला जागृत करून त्यांना वाचनालयासाठी पैसा डोनेट करण्यासाठी उद्युक्त करावे लागेल. वाचनालयाच सभासदत्व हा एक सामाजिक प्रतिष्ठेचा विषय करावा लागेल. सभासद, समाजसेवक, राजकीय नेते यांच्या वाढदिवसाला वाचनालयात डोनेशन देण्याची प्रथा पाडावी लागेल. हे सर्व सहकार्य मिळेल पण वाचनालय चालकांनी पारदर्शक राहून विश्वासार्हता निर्माण केली पाहिजे. वाचनालयाच्या गावात, शहरात असणारे सर्व शासकीय अधिकारी, न्यायाधीश यांनी वाचनालयाचे सभासद व्हावे म्हणून पाठपुरावा करावा लागेल. हे सर्व प्रयत्न वाचनालय चळवळ परत वेगानं मार्गक्रमित होण्यासाठी अत्यावश्यक वाटतात. वाचनालय कालबाह्य होऊन देऊन चालणार नाहीत. काही उपक्रम राबवून वाचकांना ग्रंथ आणि ग्रंथांना वाचक मिळवून देण्यासाठी वाचनालयांनी काम करावं वाट कठीण आहे पण कठीण आव्हान पेलून पुढे जाण्यात खरे समाधान असते. अॅड.दीपक पटवर्धन
16-06-20
रत्नागिरीचा मानबिंदू ठराव असे रत्नागिरी (जिल्हा) नगर वाचनालयाचे स्थान. या वाचनालयात अनेक सारस्वतकार आवर्जून भेट देऊन गेले. वाचनालयाचे कामकाज करताना कधी औदासिन्य डोकावले मरगळ आली तर लगेच मी अभिप्राय वहीत डोकावतो. आज वाचनालयाचे अंतर्गत नूतनीकरणाचे काम पूर्णत्वास गेल्यानंतर पुढच्या वाटचालीस संदर्भात विचार करत असताना या अभिप्राय वहीची आठवण झाली आणि मी अभिप्राय वाचू लागलो... मा. पु ल देशपांडे 28 एप्रिल 59 रोजी वाचनालयात आले होते. या वाचनालयात पु. ल .देशपांडे अनेकदा येऊन गेले असे त्यांनी लिहिलेल्या अभिप्रायात नमूद केले आहे. ते म्हणतात हे वाचनालय भव्यदिव्य इमारतीत स्थानापन्न होऊ दे सर्वत्र ग्रंथसंपदा नांदू दे. आज दोनशे वर्षाच्या टप्प्यानजीक वाचनालयाच्या कार्यालयाचे नूतनीकरण सुंदर पद्धतीने, नेटक्या स्वरूपात झालेले पाहताना पु. लं.चा हा अभिप्राय यथार्थ दिशेने सातत्याने वाटचाल करत आहे हे जाणवले. शांताबाई शेळके या 30 डिसेंबर 1991 रोजी वाचनालयात आल्या होत्या त्यांनी आपल्या अभिप्रायात 'इतिहास प्रसिद्ध रत्नागिरी शहराचे वाचनालय भूषण आहे.' असे नमूद केले. 'वाचनालय ही माणसाची गरज आहे वैचारिक जागृती आणि संवेदनशीलता जोपासणे हेच साहित्याचे कार्य आहे आणि हे कार्य वाचनालय सातत्याने प्रवाही ठेवत असतात' असे शांताताई नी नमूद केले आहे. कविश्रेष्ठ वसंत बापट, मंगेश पाडगावकर, श्रद्धेय विंदा करंदीकर ही त्रयी 14 जानेवारी 1978 ला वाचनालयात आली होती. आम्ही तिघांनी पाहिलेले सर्वात जुने ग्रंथालय असे वर्णन करतानाच 'प्रत्येक नगरात असे एक सांस्कृतिक केंद्र असावे* असे केंद्र म्हणजे एक प्रकारे समाजास सामर्थ्य आणि चैतन्य यांचा पुरवठा करणारे *ऊर्जा केंद्र* असते असे केंद्र रत्नागिरी मध्ये आहे याचे मूल्य खूप मोठे आहे.' असे या श्रेष्ठ, ज्येष्ठ सारस्वतकारांनी नमूद केले आहे . 1 डिसेंबर 2002 रोजी प्राध्यापक राम शेवाळकर यांनी या ग्रंथ मंदिराला भेट दिली आणि अभिप्राय नोंदवला की - 'श्रवण आणि वाचन या दोन्ही ज्ञानदानाच्या साधनांनी रत्नागिरीच्या पंचक्रोशीचे प्रबोधन करण्यात वाचनालयाने लौकिक संपादन केला आहे. त्यामुळे कोकणातील सांस्कृतिक ऊर्जा केंद्राची प्रतिष्ठा या वाचनालयाला प्राप्त झाली आहे.' भालबा केळकर 9 मार्च 1984 रोजी अभिप्राय वहीमध्ये नमूद करतात- 'संशोधन कार्य करणारा आणि सर्वसाधारण वाचनाची आवड असणारा नागरिक यांना अत्यंत उपयुक्त आणि अभिमान वाटेल अशी ही इतिहास असलेली संस्था आहे.' आदरणीय व. पु .काळे हे 14 जानेवारी 1978 ला या वाचनालयात आले होते. 'एकशेपन्नास वर्षाची परंपरा असणाऱ्या या वाचनालयाने आमचे शब्द आमच्या आधी माती पर्यंत नेले. एवढे प्रभावी आणि मौलिक असे हे कार्य.' 25 फेब्रुवारी 1980 रोजी शिवाजीराव सावंत यांनी अभिप्राय नोंदवला - जे. एच. ट्रॉट या गृहस्थाने स्थापन केलेली ही मराठी ग्रंथांची गंगोत्री आज नगर वाचनालय म्हणून विविध भाषेतल्या ग्रंथांची ज्ञानगंगा म्हणून पश्चिम सागर किनारी उभी आहे. येथील शांतता, स्वच्छता, ग्रंथसंपदा लक्षणीय आहे.' डॉक्टर अभय बंग हे 5 डिसेंबर 2004 रोजी वाचनालयात आले होते. वाचनालयाची पाहणी करून डॉक्टर बंग यांनी दिलेला अभिप्राय - या वाचनालयात येऊन मी सन्मानित झालो आहे. मन प्रसन्न झाले आहे. केवळ ग्रंथाचाच नव्हे तर व्याख्यानाद्वारेही ज्ञानयज्ञ सुरू आहे. तो अखंड सुरू राहावा' अशा शुभेच्छा त्यांनी दिल्या. सुहास शिरवळकर हे 25 सप्टेंबर 1995 रोजी वाचनालयात आले असताना ते नोंदवतात - 'स्वातंत्र्यवीर सावरकरांसारख्या राष्ट्रपुरुषांच्या सहवासानं पावन झालेले हे वाचनालय, रत्नागिरीतच काय संपूर्ण महाराष्ट्राची अस्मिता आहे. सुसंस्कृत शहराचा तोंडवळा म्हणजे हे वाचनालय'. 1 मे 2007 रोजी डॉक्टर जयंत नारळीकर म्हणतात - 'दीर्घ परंपरा असलेल्या या वाचनालयाला भेट देऊन आनंद झाला. या विद्येच्या मंदिराला पुढे ही भरभराट लाभो.' सा. सोबतचे संपादक ग. वा. बेहरे 30 मे 1974 रोजी वाचनालयात आले असता त्यांनी नोंदवलेला अभिप्राय - रत्नागिरी वाचनालय आणि त्यातील ग्रंथसंपदा इतिहासाचा ठेवा आहे. हे कार्य सतत वर्धिष्णू राहणे आवश्यक आहे. जुन्या ग्रंथांची काळजी व निगा हे व्रत आहे. हे वाचनालय या नगराचे भूषण आहे.' साहित्यक्षेत्रात ,सामाजिक क्षेत्रात, शिक्षण क्षेत्रात ऋषितुल्य म्हणून मान्यता पावलेल्या थोर सारस्वतकारांचे हे अभिप्राय आपल्या रत्नागिरी (जिल्हा) नगर वाचनालयाचे महत्व व रत्नागिरीच्या जडणघडणीतील अग्रगण्य स्थान अधोरेखित करतात. प्रचंड ग्रंथसंपदा असलेल्या या ज्ञानमंदिरा मध्ये प्रत्येक रत्नागिरीकराने आवर्जून भेट द्यावी आणि येथील विपुल ग्रंथसंपदा वेचून त्याचा आस्वाद घ्यावा. या वाचनालयाचा अध्यक्ष या नात्याने मी रत्नागिरीतील सर्व युवक-युवती तसेच विद्यार्थी तसेच सर्व नागरिक बंधू-भगिनींना किमान एक वेळा या ग्रंथ मंदिरात भेट देऊन या ग्रंथालयाशी आपले वाचक म्हणून नाते प्रस्थापित करावे असे आवाहन करीत आहे. -अँड. दीपक पटवर्धन, रत्नागिरी
08-01-22
१८२८ साली नेटिव्ह जनरल लायब्ररी म्हणून अस्तित्वात आलेले हे वाचनालय आज १९६ वर्ष खंबीरपणे ग्रंथ आसक्ती वृद्धीगत ठेवत रत्नागिरी मध्ये अनेक वाचकांच्या पिढ्या जोपासत पुढे जात आहे. रत्नागिरीतील सर्वात जुनी संस्था रत्नागिरी जिल्ह्याचा विचार केला तर २०० वर्षाच्या उंबरठ्यावर पोचलेली रत्नागिरी जिल्हा नगर वाचनालय ही एकमेव सार्वजनिक संस्था असावी. इतका प्रदीर्घ काळ अनेक धक्के खाऊनही अत्यंत तावून सुलाखून प्रचंड उर्जा घेत मार्गक्रमण करणारी संस्था म्हणजे हे 'जिल्हा वाचनालय'. प्रेरणा दायी स्थापना आणि जडणघडण नेटिव्ह जनरल लायब्ररी ही व्यवस्था त्यावेळी उभी केली गेली कारण त्यावेळी रत्नागिरी तत्कालीन उच्च अधिकारी, उच्च पदस्थ व्यक्तिमत्व यांना एकत्र जमण्यासाठी कोणतेही ठिकाण नव्हते आणि ही गरज ओळखून मि. जे.एच. ट्रॉट यांनी हे वाचानालय स्थापन केले. त्यावेळी वाचनालयाची एकूण वर्गणी रु.25/- होती. असा एक संदर्भ मिळतो. एकूण 44 सभासद त्यावेळी होते. त्यातील 11 इंग्रज होते तर 34 स्थानिक होते, त्यापैकी 2 जण 2/- रुपये वर्गणी देत, 11 जण 1/- रुपया देत, 5 जण 0.50/- पैसे देत आणि 6 जण 4 आणे वर्गणी देत. त्यावेळी साधारण 450 पुस्तके वाचनालयात होती. अजूनही जिल्हा वाचनालयात काही निवडक ग्रंथ हे 1800 च्या शतकातील आहेत. ह्या गोष्टीकडे मला सुजाण वाचकांचं, प्रामुख्याने सुट्ट्या पडलेल्या विद्यार्थ्यांचे, शिक्षकांचे ध्यान आकृष्ट करण्याचे आहे. अनेक दुर्मिळ ग्रंथ वाचकांसाठी या वाचन मंदिरात उपलब्ध आहेत. 200 वर्ष ग्रंथ सेवा करणारी जुनी संस्था तसेच अनेक दुर्मिळ ग्रंथ आपल्या दालनात सांभाळून ठेवणारी संस्था आपल्या रत्नागिरीच्या सुसंस्कृत संस्कृतीचा दाखला देत धीरोदात्तपणे उभी आहे.. नव्हे ग्रंथ संपदेच्या वैभवात आलिप्त आहे. हे दोन महत्त्वाचे मुद्दे या ठिकाणी अधोरेखित होत आहेत. आव्हानांचा सामना करत ग्रंथ संपदा संगोपन 200 वर्षाचा कालखंड हा फार मोठा आहे. 125 वर्षाचा कालखंड हा स्वतंत्र्यपूर्व काळातला आहे. त्या कालखंडातला एक महत्त्वाचा प्रसंग या ठिकाणी उधरूत करतो. लायब्ररी इमारती वर ब्रिटिश राणीचा मोठा फोटो होता. तो फोटो वादळ पावसात पडला. मात्र तात्कालीन शासकीय यंत्रणेने हा फोटो जाणीवपूर्वक पडला गेला असा ग्रह केला आणि सर्व शासकीय अधिकारी, कर्मचारी यांना वाचनालयाचे सभासदत्व रद्द करण्याचा आदेश दिला. त्यानुसार आदेशाचे पालन झाले आणि वाचनालयाचे उत्पन्न पूर्णपणे बंद झाले. स्वाभाविक वाचनालय बंद पडले. न्यायाधीश खारेघाट देवदूतच पुढे रत्नागिरी येथे न्यायाधीश म्हणून मा. खारेघाट साहेब नियुक्त झाले. त्यांचा कालखंड खूप प्रेरणादायी होता. अत्यंत लोकप्रिय असे न्यायाधीश म्हणून त्यांची प्रतिमा तयार झाली होती. त्यांना हे वाचनालय बंद स्थितीत असल्याचे कळले व कोणत्या कारणांनी ते बंद आहे हे ही कळले. त्यावेळी त्यांनी योग्य त्या अधिकाऱ्याकडे पिटीशन फाईल केले. तो पिटीशन आजही वाचनालयाचे दप्तरी ठेवला आहे. या पिटीशनमधून फोटो पडल्याबाबतची नेमकी वस्तूस्थिती या बाबत विस्तृत मिमांसा व वाचनालयावरचा बहिष्कार उठवावा अशी विनंती होती. या पिटीशियनवर सकारात्मक झाला आणि वाचनालय परत सुरू झाले. मोठा कालखंड बंद असल्याने वाचनालयाचे मोठे नुकसान झाले. मात्र परत वाचनालय न्यायाधीश खारेघाट यांच्या प्रयत्नातून सुरू झाले. अनेक लोकोत्तर नरश्रेष्ठांच्या सहवासा ने तीर्थस्थान झालेले वाचनमंदिर त्यानंतर स्वा. सावरकर रत्नागिरी मुक्कामी असताना 'नगर वाचनालय असे नामकरण झाले. पुढे 'रत्नागिरी जिल्हा नगर वाचनालय' अशी सुधारणा नावात केली गेली तेच नाव आजपर्यंत कायम आहे. स्वा. सावरकरांच्या या वाचनालयाशी जवळून संबंध होता. तसेच स्वामी स्वरूपानंद ही सातत्याने या वाचनालयात वाचक म्हणून येत असत. विष्णुशास्त्री चिपळुणकर हे ही या वाचन मंदीराबरोबर सलग्न होते. रत्नागिरी जिल्हा नगर वाचनालयाची धुरा कोणत्या कालखंडात कोणी सांभाळली, हे वाचनालय जतन करण्यासाठी कोणी कोणी जबाबदारी उचलली, किती महत्तम व्यक्तिमत्त्वांनी या वाचनाचा वारसा समृद्ध करत नेला हे पुढच्या भागात पाहू. अॅड. दीपक पटवर्धन अध्यक्ष
12-04-24
1828 साली ही संस्था अस्तित्वात आली. त्यानंतर 1854 साली नेटिव्ह लायब्ररीची इमारत अस्तित्वात आली. तत्कालीन शासन व्यवस्थेने इमारत बांधण्यासाठी काही खर्च नेटिव्ह लायब्ररीला दिल्याची नोंद सापडते. त्यानंतर 1958 मध्ये परत इमारतेचे बांधकाम करण्यात आले. म्हणजे 100 वर्षे पहिली इमारत टिकली होती. *जनसहभागातून नवी इमारत उभारण्याचा प्रयत्न* 1958 मध्ये तात्कालीन जिल्हाधिकारी य.शा.कसबेकर यांच्या अध्यक्षतेखाली नगरजनांची मिटींग झाल्याची नोंद मिळते. त्या नोंदीनुसार इमारत समिती गठीत करण्यात आली 40 हजाराचे अंदाजपत्रक करण्यात आले पैकी 20 हजार जनवर्गणीतून जमवावेत आणि उर्वरित शासन व्यवस्थेतून उभे राहावेत असे ठरले. मात्र जिल्हा परिषदेकडून प्राप्त झालेले अनुदान, अपेक्षित लोकवर्गणी न मिळाल्यामुळे परत देण्याची वेळ आली आणि इमारतीचे काम पुढील दहा वर्षापर्यंत रखडले. नंतर 1968 इमारतीचे काम करण्यात आले. त्यानंतर परत खूप कष्टदायी प्रवास करून तात्कालीन व्यवस्थापक मंडळाने दुमजली इमारतीचे स्वप्न साकारले. शतकोत्तर सुवर्ण महोत्सव साजरा करताना वाचनालयाला सुंदर अशी डौलदार वास्तू प्राप्त झाली. *दुमजली इमारतीचे स्वप्न साकार* त्यानंतर 1998 मध्ये दुसरा मजला बांधण्यात आला. 4000 चौरस फुटाचे भव्य सभागृह वाचनालयामध्ये उपलब्ध झाले. तात्कालीन व्यवस्थापक समिती सदस्य, पदाधिकारी यांनी आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा प्रभाव वापरत उत्तम निधी संकलन केले आणि दुमजली इमारत उभी राहिली. *वाचनालयाचे नेतृत्व करणारे अध्यक्ष* कोणत्याही संस्थेचे व्यवहार त्या संस्थेच्या व्यवस्थापक मंडळातील सदस्य, पदाधिकारी यांचे कार्यक्षमतेवर अवलंबून असते. 196 वर्ष इतक्या प्रदीर्घकाल मार्गक्रमण करणाऱ्या या संस्थेचे अध्यक्षस्थान अनेक प्रभुतीनी पूर्ण कार्यक्षमतेने भूषवले व आपल्या कारकिर्दीत काही नवीन भर वाचनालयाच्या विकासामध्ये घातली. उपलब्ध माहितीनुसार वाचनालयाच्या अध्यक्षांची नामावली या ठिकाणी उद्ध्रुत करीत आहे. J.H.Trott प्रवर्तक अध्यक्ष एम.पी.खारेघाट-डि.जज्ज-कार्यकाल उपलब्ध नाही कै.रा.ब.एल.व्ही.परुळेकर अॅड.-कार्यकाल उपलब्ध नाही अॅड. जी.आर.पुरोहित-कार्यकाल उपलब्ध नाही अॅड. पी.एन.सोहोनी-कार्यकाल उपलब्ध नाही अॅड. जी.व्ही.खांडेकर -कार्यकाल उपलब्ध नाही वि.अ.कुळकर्णी-कार्यकाल उपलब्ध नाही अॅड. ए.व्ही.लव्हाटे-कार्यकाल उपलब्ध नाही जी.बी.चितळे-कार्यकाल उपलब्ध नाही अॅड.वि.गो.शेट्ये -कार्यकाल उपलब्ध नाही आर.एच.मिरजकर-डि.जज्ज-कार्यकाल उपलब्ध नाही अॅड. एन.एच.पाथरे-कार्यकाल उपलब्ध नाही व्ही.जी.वागळे-डि.जज्ज -1952-54 प्रा. बी.जी.सुर्वे-1954-58 अॅड. स.म.ठाकूर-1958-60 अॅड. चं.का.परुळेकर-1960-62 आर.जी.लांजेकर-1962-66 आर.व्ही.पोवार-1966-67 डॉ. जगन्नाथ शं.केळकर-1967-74 डॉ. विनायक म.शिंदे-1974-97 श्रीकांत ना. शेट्ये-1997-98 ते 1999-2003 अॅड. दीपक म. पटवर्धन 2003-2004 पासुन वाचनालयाचे खरे वैभव म्हणजे ग्रंथसंपदा.. त्यावर पुढील भागात प्रकाश टाकण्याचा प्रयत्न करणार आहे. अॅड. दीपक पटवर्धन अध्यक्ष
16-04-24
ग्रंथसंपदेच्या वैभवात अखंड सजलेले वाचन मंदीर कोणत्याही वाचनालयाचे वैभव हे वाचनालयामध्ये उपलब्ध असणारी ग्रंथसंपदा आणि ग्रंथसंपदेचा आस्वाद घेणारी सुजाण वाचकमंडळी यात सामावलेले असते. ग्रंथसंपदेने समृद्ध अलमाऱ्या आणि मोठ्या संख्येने ये-जा करणारे वाचक यांची गजबज हीच वाचन मंदिराची शान असते. आणि ज्या शहरांमध्ये अशी वैभवशाली वाचनालये असतात ती शहरे सुसंस्कृत शहरे म्हणून प्रसिद्ध असतात. आपल्या रत्नागिरीचे निसर्ग वैभव, कर्तृत्व वैभव, त्याचबरोबर 196 वर्षांची वाचनसंस्कृती जतन करणारे आपले रत्नागिरी (जिल्हा) नगर वाचनालय हे रत्नागिरीच्या संस्कृत संस्कृती बद्दलचा मानदंड बनते. प्रतिकुल परिस्थितीवर मात करत जतन केलेला दुर्मिळ ग्रंथठेवा 196 वर्षात अनेक चढउतार या वाचनालयाने पाहिले. नैसर्गिक आपदेनेही या वाचनालयाचे मोठे नुकसान केले. कालमानामध्ये अनेक पुस्तके नष्ट झाली. असे असले तरी आजही या वाचनालयात अनेक दुर्मिळ ग्रंथ वाचकांसाठी उपलब्ध आहेत. दुर्मिळ पुस्तके 18 व्या शतकातील पुस्तकांच्या आवृत्या, 19 व्या शतकातील जुनी पुस्तके हा या ग्रंथालयाचा ठेवा आहे. हा संग्रह अचानक वाचनालयात झालेला नाही, तर या मोठ्या कालखंडात त्या त्या काळातल्या जबाबदार घटकांनी जाणीवपूर्वक वाचनालयासाठी ही ग्रंथ संपदा प्राप्त केली आणि पुढच्या पुढच्या पिढीने ही संपदा जतन करण्याचा हरसंभव प्रयत्न केला. वाचनालयाचा ग्रंथ खजिना केवळ जुने ग्रंथ हे औचित्यच नाही पण विविध प्रकारचे लोकप्रिय उपयुक्त विचारप्रवर्तक साहित्य महत्त्वाचे आहे. जुन्या दुर्मिळ पुस्तकांबरोबरच अद्ययावत पुस्तके उपलब्ध ठेवण्याचा एक मोठं आव्हान वाचनालयांपुढे असतं. हे आव्हान रत्नागिरी (जिल्हा) नगर वाचनालयाने लिलया पेलत, वर्षानुवर्ष सातत्य ठेवत ग्रंथसंख्या वाढवत नेली. उपलब्ध आकडेवारीनुसार सन 1938-39 साली 3208 ग्रंथ वाचनालयात उपलब्ध होते. 1949-50 मध्ये ही संख्या 8935 होती तर 1999-2000 मध्ये वाचनालयाची ग्रंथसंख्या 50799 इतकी झाली. पुढील प्रत्येक 5 वर्षात त्यात अनुक्रमे 64144, 75072, 86521 यानुसार वाढ होत गेली. वाचनालयाची ग्रंथसंख्या अजूनही 1 लाखापर्यंत पोहोचली नव्हती. सन 2018-19 च्या जागतिक पुस्तक दिनी म्हणजेच 23 एप्रिल 2018 रोजी 100 दिवसांत वाचनालयाची ग्रंथसंख्या 1 लाख करण्याचा संकल्प केला व तो पुस्तक खरेदी आणि देणगीच्या माध्यमातून पूर्णत्वास नेला. 100 व्या दिवशी म्हणजेच दि.30 जुलै 2018 रोजी वाचनालयाची ग्रंथ संख्या 101240 होती. 31 मार्च 2024 अखेर वाचनालयाच्या ग्रंथखजिन्यात 1 लाख 14 हजार 323 पुस्तके आहेत. ग्रंथ खजिन्यातील विविधता वाचनालयाच्या ग्रंथखजिन्यात मराठी, हिंदी, संस्कृत व इंग्रजी या भाषांमध्ये साहित्य उपलब्ध आहे. या सर्व वाचनसाहित्याची किमान 52 विविध विषयांमध्ये वर्गवारी केलेली आहे. यामध्ये सुमारे 23 हजार कादंबऱ्या, 12 हजार कथा 8 हजार चरित्र, 4 हजार नाटके, 3 हजार काव्यसंग्रह, 2 हजार ऐतिहासिक पुस्तके, 1 हजार प्रवास वर्णने, 750 कोश/ संदर्भ ग्रंथ तसेच सुमारे 6 हजार बालवाङ्मय इत्यादी अनेकविध प्रकारे वर्गीकरण वाचनालयात उपलब्ध आहे. आणि या सर्व पुस्तकांची नावे, लेखक, प्रकाशक, यांच्या तपशीलासह माहिती वाचनालयाच्या Ratnagiri Nagar Vachanalay या ॲपवरही उपलब्ध आहे. ग्रंथांची वाढती संख्या, ती सुरक्षित ठेवण्यासाठी व्यवस्था, ग्रंथांचा रख रखाव हया गोष्टी खूप जागृतपणे करणे आवश्यक असते. डिजिटलायझेशन हे दुर्मिळ पुस्तक जतन करण्यासाठी अनिवार्य आहे पण त्याची कॉस्ट खूप जास्त आहे. माझ्या २० वर्षांच्या कार्यकाळात हे वाचन मंदिर सुदृढ आर्थिक पायावर उभं करण्याचा प्रयत्न केला, यश ही मिळाल पण आव्हान खूप मोठी आहेत. पुढच्या काही भागात त्याचा ऊहापोह करु. तूर्तास थांबतो. अॅड. दीपक पटवर्धन अध्यक्ष
19-04-24
रत्नागिरी (जिल्हा) नगर वाचनालयाच्या ग्रंथसंवर्धन, वाचनसंस्कृतीच्या जतन-संवर्धन तसेच वाचकांसाठी आधुनिक सुविधा उपलब्ध करून देण्याच्या उल्लेखनीय कार्याची दखल घेत मराठवाडा साहित्य परिषद, छत्रपती संभाजीनगर यांनी सन २०२५ सालचा प्रतिष्ठेचा ‘ग्रंथपाल कै.संध्या देशमुख-मुळे’ राज्यस्तरीय पुरस्कार जाहीर केला आहे. मराठवाडा साहित्य परिषदेतर्फे ग्रंथप्रसार, वाचनसंस्कृती संवर्धन आणि ग्रंथालय क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या संस्था व व्यक्तींचा गौरव करण्यासाठी हा पुरस्कार प्रदान केला जातो. यावर्षी रत्नागिरी (जिल्हा) नगर वाचनालयाची या पुरस्कारासाठी निवड करण्यात आली असून, वाचनालयाच्या पुरस्कारासाठी १८२८ मध्ये म्हणजे १९९ वर्षांपूर्वी स्थापन झालेल्या रत्नागिरी येथील आपल्या ग्रंथसंपदालयाचे व वाचनालयाचे कार्य, ग्रंथसंपदा, संदर्भसाहित्याचे जतन व संवर्धन करून वाचकांसाठी व अभ्यासकांसाठी आधुनिक पद्धतीने केलेली सोय इत्यादी चौफेर कार्याची नोंद घेऊन पुरस्कारासाठी वाचनालयाची निवड, पुरस्कार निवड समितीने केली आहे. पुरस्कार वितरण समारंभ बुधवार, दि. ५ ऑगस्ट २०२६ रोजी सायंकाळी ५.३० वाजता मराठवाडा साहित्य परिषदेच्या डॉ. ना. गो. नांदापूरकर सभागृह, छत्रपती संभाजीनगर येथे आयोजित करण्यात आला आहे. मराठवाडा साहित्य परिषदेचे कार्याध्यक्ष कौतिकराव ठाले पाटील यांनी रत्नागिरी (जिल्हा) नगर वाचनालयाचे अध्यक्ष ॲड. दीपक म. पटवर्धन यांना पाठविलेल्या अधिकृत पत्राद्वारे पुरस्काराची माहिती दिली असून, या पुरस्कारामुळे रत्नागिरी जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक व साहित्यिक क्षेत्राच्या शिरपेचात आणखी एक मानाचा तुरा खोवला गेला आहे तसेच सातत्यपूर्ण कार्याचा हा राज्यस्तरीय सन्मान मानला जात आहे.
05-08-26
रत्नागिरी नगर वाचनालयात यापूर्वी बऱ्याच वेळा येऊन गेलो आहे. यंदा कार्यकारी मंडळाच्या सदस्यापैकी काही जणांना भेटण्याचा योग आला. वाचनालयाला आता स्वतःच्या अधिक मोठ्या इमारतीची आवश्यकता आहे. यासाठी प्रयत्नही चालू आहेत. नगर वाचनालयाला स्वतःच्या नव्या इमारतीत गेलेले पाहण्याचा योग लवकरच येवो अशी सदिच्छा व्यक्त करतो.
कुठल्याही क्षेत्रातील सार्वजनिक कार्य हे समाजात एक घट्ट वीण बांधीत असते आचारांची, विचारांची, संस्कृतीची, साहित्याची. ही कार्यदिंडी अशीच या मार्गावरून पुढे जाऊदे मागे वळून पाहाल तेव्हा पूर्ण मार्ग याच आचाराविचारांनी सुशोभित झालेला असेल.
रत्नागिरी (जिल्हा) नगर वाचनालय
जयस्तंभ, खारेघाट रोड, रत्नागिरी-४१५६१२ ,महाराष्ट्र
8275723721
rtnlibrary@rediffmail.com
सकाळी ९.०० ते १२:३०, सायंकाळी ३:३० ते ७:३०
